ਡਿਜੀਟਲ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਦੇ ਇਸ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਨਕਦੀ (Cash) ਦੀ ਮੰਗ ਅਜੇ ਵੀ ਬਰਕਰਾਰ ਹੈ। ਇਸੇ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ ਭਾਰਤੀ ਰਿਜ਼ਰਵ ਬੈਂਕ (RBI) ਵੱਲੋਂ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਾਗਜ਼ੀ ਨੋਟਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ‘ਤੇ ਪਲਾਸਟਿਕ (ਪੌਲੀਮਰ) ਦੇ ਨੋਟ ਚਲਾਉਣ ਦੀਆਂ ਤਿਆਰੀਆਂ ਮੁੜ ਤੇਜ਼ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਹੋਈਆਂ ਆਰਬੀਆਈ ਬੋਰਡ ਦੀਆਂ ਮੀਟਿੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ‘ਤੇ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

ਸੂਤਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਜਲਦੀ ਹੀ ਇਸਦਾ ਇੱਕ ਪਾਇਲਟ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ (Pilot Project) ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਦੀ ਉਮੀਦ ਹੈ, ਜਿਸ ਤਹਿਤ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਦੌਰ ਵਿੱਚ 10 ਰੁਪਏ ਅਤੇ 20 ਰੁਪਏ ਦੇ ਛੋਟੇ ਪਲਾਸਟਿਕ ਨੋਟ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਉਤਾਰੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।

## **ਕਾਗਜ਼ੀ ਨੋਟਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਪਲਾਸਟਿਕ ਦੇ ਨੋਟ ਕਿਉਂ?**

ਆਰਬੀਆਈ ਵੱਲੋਂ ਇਹ ਕਦਮ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਨੋਟਾਂ ਦੀ ਛਪਾਈ ਦੇ ਵਧਦੇ ਖਰਚੇ ਅਤੇ ਖਰਾਬ ਹੋ ਰਹੇ ਨੋਟਾਂ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਣ ਲਈ ਚੁੱਕਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ:

* **ਛਪਾਈ ਦਾ ਭਾਰੀ ਖਰਚਾ:** ਆਰਬੀਆਈ ਦੀ ਸਾਲ 2024-25 ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਮੁਤਾਬਕ ਕਾਗਜ਼ੀ ਨੋਟਾਂ ਦੀ ਛਪਾਈ ਦਾ ਖਰਚਾ ਵੱਧ ਕੇ 6,372.8 ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਲਾਸਟਿਕ ਦੇ ਨੋਟ ਇੱਕ ਵਾਰ ਛਾਪਣੇ ਭਾਵੇਂ ਮਹਿੰਗੇ ਲੱਗਣ, ਪਰ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਕਾਫ਼ੀ ਸਸਤੇ ਪੈਂਦੇ ਹਨ।

* **ਫਟੇ ਅਤੇ ਖਰਾਬ ਨੋਟ:** ਵਿੱਤੀ ਸਾਲ 2025 ਦੌਰਾਨ ਲਗਭਗ 23.8 ਬਿਲੀਅਨ (2380 ਕਰੋੜ) ਖਰਾਬ ਅਤੇ ਫਟੇ ਹੋਏ ਨੋਟਾਂ (ਖਾਸ ਕਰਕੇ 500 ਅਤੇ 100 ਦੇ) ਨੂੰ ਸਰਕੂਲੇਸ਼ਨ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢਣਾ ਪਿਆ।

## **ਪਲਾਸਟਿਕ (Polymer) ਕਰੰਸੀ ਦੇ ਮੁੱਖ ਫਾਇਦੇ**

ਪਲਾਸਟਿਕ ਦੇ ਨੋਟ ਕਾਗਜ਼ੀ ਕਰੰਸੀ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਕਈ ਗੁਣਾ ਬਿਹਤਰ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ:

1. **ਲੰਬੀ ਉਮਰ ਅਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤੀ:** ਇਹ ਨੋਟ ਜਲਦੀ ਫਟਦੇ ਨਹੀਂ ਹਨ ਅਤੇ ਕਾਗਜ਼ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਲਗਭਗ 3 ਤੋਂ 4 ਗੁਣਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

2. **ਵਾਟਰਪਰੂਫ਼ (Waterproof):** ਪਾਣੀ ਜਾਂ ਪਸੀਨੇ ਨਾਲ ਇਹ ਨੋਟ ਗਲਦੇ ਜਾਂ ਖਰਾਬ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਜੋ ਕਿ ਭਾਰਤ ਵਰਗੇ ਗਰਮ ਅਤੇ ਨਮੀ ਵਾਲੇ ਮੌਸਮ ਲਈ ਬਹੁਤ ਲਾਹੇਵੰਦ ਹੈ।

3. **ਨਕਲੀ ਨੋਟਾਂ ‘ਤੇ ਲਗਾਮ:** ਪੌਲੀਮਰ ਨੋਟਾਂ ਵਿੱਚ ਐਡਵਾਂਸ ਸਕਿਓਰਿਟੀ ਫੀਚਰ (Advanced Security Features) ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਕਲ ਕਰਨਾ ਜਾਂ ਜਾਅਲੀ ਨੋਟ ਛਾਪਣਾ ਲਗਭਗ ਅਸੰਭਵ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

## **2012 ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੋਈ ਸੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼**

ਜ਼ਿਕਰਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਸਾਲ 2012 ਵਿੱਚ ਵੀ 10 ਰੁਪਏ ਦੇ ਪਲਾਸਟਿਕ ਨੋਟਾਂ ਦਾ ਟਰਾਇਲ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪੰਜ ਸ਼ਹਿਰਾਂ (ਕੋਚੀ, ਮੈਸੂਰ, ਜੈਪੁਰ, ਭੁਵਨੇਸ਼ਵਰ ਅਤੇ ਸ਼ਿਮਲਾ) ਵਿੱਚ ਕਰਨ ਦੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਪਰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ATM ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਤਲੇ ਨੋਟਾਂ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਤਕਨੀਕੀ ਦਿੱਕਤਾਂ ਆਈਆਂ। ਹੁਣ ਆਰਬੀਆਈ ਨਵੀਆਂ ਤਕਨੀਕਾਂ ਨਾਲ ATM ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੋਟਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਅੱਪਗ੍ਰੇਡ ਕਰਨ ‘ਤੇ ਕੰਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।